بادگیر از روزگاران دور در ایران زمین به کار گرفته شده و از نام های باستانی و گوناگون آن مانند واتغر و بادهنج و باتخان و خیشود و خیشخان بر می آید که پدیده ای تازه نیست.

بادگیر با توجه به سوی وزش باد گاهی زمینه چهار گوشه و هشت گوشه و بیشتر زمینه مستطیل دارد. بادگیر های مستطیل در سرزمین­هایی ساخته می شود که سوی وزش باد در تابستان از یک سو و بیشتر از شمال شرق به جنوب غرب است. از این رو نمای بزرگ بادگیر را درست روبروی آن می سازند. در آبادی های کنار و درون کویر برای پرهیز از گزند گردبادها و توفان های سنگین، بادگیر را تنها روبروی یک سو یعنی شمال شرق می سازند و سو های دیگر آن را می بندند.

بخش های بادگیر از پایین به بالا عبارتند از:

  • 1- اتاق زیر بادگیر: گهگاه یک شاه نشین دارای دو اتاق کوچک در دو سوی خود است که روی هردو بادگیر دارد. بادگیر جفتی می تواند بزرگ هم باشد.
  • 2- تنوره بادگیر: بدنه گذرگاه باد است و از بام هم بالاتر می رود.
  • 3- کلاله(تاج): بخش بالایی تیغه های بادگیر برای کشاندن باد به درون.

در برخی جاها اتاق زیر بادگیر ، درگاه جدا دارد و می توان هنگام سرما این در را بست.

روش کار بادگیر بر این پایه نهاده شده که از وزش باد برای کشاندن هوای خوش به درون ساختمان و از واکنش نیروی آن یعنی مکش برای راندن هوای گرم و آلوده بهره گیری شود. شاید نیاز به یادآوری نباشد که چون باد به مانع یا دیواره  پره های درونی بادگیر بر می خورد ناچار به فرود آمدن می شود. ولی باید گفت که شکاف های دیگر بادگیرکه پشت به سوی وزش باد دارند، هوای آلوده و گرم را  به دست باد می سپارند و کار هواکش و دستگاه مکنده  را انجام می دهند.

برای اینکه بادی که بدان می وزد چرخ  نخورد و  به پایین و درون ساختمان سرازیر شود، تیغه هایی را به گونه ای ایستاده در این دهانه می سازند. همچنین گاه تنوره بادگیر نیز دارای تیغه هایی است که آن را به چند گذرگاه بخش بندی می کند.

گاه در کف اتاق زیر بادگیر یک پنجره چوبی شبکه دار کار می گذارند که هوا را به زیرزمین می فرستند.

در یزد بادهای خوب و مطبوع از دو سو می وزند. یکی بادی که از سوی اصفهان به سوی کرمان می وزد و دیگر از سوی دو کوهی است که در شمال  و جنوب شهر جای  دارند، شیرکوه  و خرانق. این دو روبروی هم قرار دارند، خرانق در شمال و شیرکوه در جنوب است. برای همین است که بادگیر های یزد بهش کل مکعب مستطیل ساخته  می شوند و به گونه ای جهت یابی می شوند  که پهلوی کوچکتر آن روبروی باد اصفهان به کرمان و پهلوی بزرگتر، روبروی باد شیرکوه و خرانق باشد تا هر چهار سو با هم کار کنند.

 

(معماری ایرانی- پیرنیا- 538-539-540-541-544-546)

 

جهت گیری یا به تعبیر استاد پیرنیا رون خانه های یزد به سمت قبله است که در کارکرد بادگیر اثر دارد.

(دکتر محمد رضا اولیا-جزوه درسی)

جهت مشاهده تصاویر مربوطه اینجا کلیک نمایید.