بیشتر خانه ها بویژه خانه های توانگران ، دارای درآیگاه (ورودی) هستند. در آیگاه بخشی از ساختمان است که رفت و آمد به ساختمان  از آنجا انجام می گیرد. در آیگاه در برگیرنده فضاهای پیشخان(پیشگاه، جلوخان) سردر، درگاه، هشتی یا کریاس، دهلیز یا دالان می باشد.

پیشگاه خانه ، در برابر سردر ، دو سکو  در دو سو به نام پاخره (پیرنشین) دارد. کسی که با صاحب خانه کار داشته و نیاز به آمدن به درون نداشته، همانجا می نشسته ( و یا گاه از آن برای سوار شدن به پشت چهار پایان بهره گیری می کردند.) نمای درآیگاه از بیرون و در گذر همگانی مردم ،  دارای  یک سردر می باشد. آنچه از هر خانه از بیرون نمود می کند تنها سردر آن است. چون دیوارهای گرداگرد خانه ها ساده و مانند هم هستند. آسمانه پیشخان یا درگاه خانه کنه(کانه) نام دارد. کنه همچون یک نیم گنبد است و به گونه های گوناگون ساخته می شود که یکی از  رایج ترین آنها کاربندی است.

    

معمولا نسبت پهنای سردر به تورفتگی پیشخان ، دو به یک است. پس از گذر از این تورفتگی به درگاه خانه  می رسیم  که باید از آستانه در بگذریم و به درون پا بگذاریم. درگاه اصلی خانه درساز یا درسر  و اگر بزرگ باشد دروازه نام دارد.(در گذشته دیوارها ستبر ساخته می شده و دو لته در  در میان همین ستبرا باز و بسته می شده است. فضای میان آستانه در تا درون هشتی پلنگ نام دارد.) هشتی، فضای  میانجی درون و بیرون یک ساختمان است، چرا که درون خانه دارای حریم شمرده  می شد و هرگز از بیرون به یکباره نمی شد به اندرون خانه پا گذاشت. هشتی گاه هشت پهلو بوده ، ولی به شکلهای هشت و نیم هشت، نگینی و کشکولی هم شاخته می شده است. دیوارهای هشتی دارای تاقنما و سکو و چراغدان بوده و از برخی درگاه های آن به بخش های دیگر خانه راه می یافتند. اگر روی هشتی و در اشکوب دوم ، اتاقی یا بالا خانه ای بوده، پلکان آن از هشتی آغاز می شده است. اتاق بالاخانه، فروار( بروار) نام دارد. گاه از یک درگاه دیگر هشتی به باربند یا آغل راه داشتند.(گاه به هشتی، کریاس هم گفته می شده است). درگاه اصلی هشتی، به دالان راه می یابد. دالان یا دهلیز، راهرویی است که هستی را به میانسرا می رساند.

 

معماری ایرانی-پیرنیا- ص143-144

جهت مشاهده تصاویر مربوطه اینجا کلیک نمایید.